Passíusálmarnir

Má ekki hætta að lesa helvítis Passíusálmana á hverju ári í Ríkisútvarpinu?

Getur fólk ekki lesið þá sjálft ef það vill? Þarf hvert stertimennið á fætur öðru að lesa þá upphátt fyrir þjóðina?

Má ekki alveg eins lesa Karla sem hata konur eftir Stieg Larsson eða Ástir samlyndra hjóna (hverjar nú eru orðnar æði fátíðar)eftir Guðberg? Eða eitthvað annað?

Passíusálmarnir eru ágætur skáldskapur en ekki betri en ýmislegt annað sem ort eða skrifað hefur verið. Rétttrúnaður sautjándu aldar er hins vegar orðinn ansi framandi flestu fólki.

Það voru kannski sögulegar ástæður fyrir stöðu Passíusálmanna í huga þjóðarinnar en þær eru varla mikið lifandi nú á dögum. Það mætti því alveg brjóta upp lestrarhefðina í Ríkisútvarpinu.

Þegar allt kemur til alls er nefnilega ekki verið að lesa sálmana vegna skáldlegra verðleika þeirra heldur vegna þess að þeir eru trúarlegt verk. 

Það er ástæða númer eitt. 

Íslensku bókmenntaverðaunin. Fræðibækurnar

Þessar fræðibækur hafa verið nefndar til íslensku fræðibókaverðlaunanna:

Helgi Björnsson: Jöklar á Íslandi, í útgáfu Opnu
Kristín G. Guðnadóttir: Svavar Guðnason, í útgáfu Veraldar
Árni Heimir Ingólfsson: Jón Leifs – líf í tónum, Mál og menning gefur út
Jón Karl Helgason: Mynd af Ragnari í Smára, Bjartur gefur út
Þórdís Elva Þorvaldsdóttir: Á mannamáli. Ofbeldi á Íslandi, JPV gefur hana út.

Ég hef lesið allar þessar bækur nema bókina um Svavar sem ég hef þó gluggað í talsvert  og  sýnist hún vera meiriháttar. Er reyndar ekki búinn með jöklabókina.

Að mínum dómi er Á mannamáli ekki í sama gæðaflokki og hinar bækurnar.  Ég held að menn séu fyrst og fremst að sýna málefninu virðingu með því að tilefna þá bók.  

Ég tel að það sé að öðru leyti óvenju erfitt að gera upp á milli tilnefndra bóka.  

Gaman væri ef harðsvíruð raunvísindabók, Jöklar á Íslandi, hlytu verðlaunin. Tala nú ekki um ef jöklarnir eru á síðasta snúningi. En ætli fræðirit um jökla eigi minnsta séns á við jafn virðuleg fyrirbæri  og ævisögur mikilsmetinna listamanna?

Ætli það verði ekki annað hvort Svavar eða Jón Leifs en þó fyrst og fremst Ragnar í Smára.

Hún er svo andskoti skáldskaparleg! 

 

Lagstur í Kirkjugarðinn

Stíllinn hjá Sören minni mig alltaf á Gulla stjörnuspeking eða Gunnar Hersvein. Það er svona fullyrðingastíll besserwissersins. Broddborgarinn er svona, segir hann,  og fagurkerinn svona og svona en trúmaðurinn salt jarðar. 

Svo get ég ómögulega skrifað um þetta meira því að 

nú er ég lagstur í Kirkjugarðinn.

 

Farsælt líf

Nú er ég að lesa bókina Farsælt líf, réttlátt samfélag eftir Vilhjálm Árnason heimspeking. Bókin fjallar um helstu siðfræðikenningar í sögu vesturlanda og er rökræða um þær. Hún er vel og skýrlega rituð og efnið er sannarlega áhugavert.

Það er hvíld fyrir hugann frá öllu kreppufárinu að lesa þessa bók sem beinir athyglinni inn á við. Þar á siðferðið upptök sín undir áhrifum frá samfélaginu og þaðan kemur gæfan og hamingjan. Hver einstaklingur verður að hirða um sinn innri mann hvernig sem allt veltist í umhverfinu.

Ég var svo að ljúka við að lesa Skáldsögu Íslands eftir Pétur Gunnarsson. Þetta er þriggja binda saga og mér finnst hún það besta sem Pétur hefur  gert. Hún er nokkurs konar saga þjóðarinnar og líka annarra landa í margar aldir. Sagan er listavel rituð og ótrúlega fræðandi að auki. Hún bregður  upp mjög sterkum myndum sem sýna mannlífið, kvikuna í því, á öllum tímum.

Með aldrinum minnkar hrifnæmið. Þegar ég var ungur gerðu sumar bækur mig svo glaðan  og manni fannst lífið meira virði á eftir. En þetta gerist sjaldan núorðið. Það gerðist samt við lestur þessarar sögu  hans Péturs.

Hún gerir mig glaðan og mér finnst lífið ofurlítið dýpra og betra en áður. 

 

Áhugaverðar jólabækur

Þá er maður byrjaður á þeim gamla (ó)vana að rölta í bókabúðir til að skoða nýju bækurnar.

Nokkrar bækur langar mig til að eignast.

Ég hef þegar keypt eina, Bókina um biblíuna. Biblían er að vísu ótrúlega leiðinleg og oft ljót bók þó glitti sums staðar í speki. En þó Biblían sé ljót og leiðinleg hefur hún haft geysileg áhrif og eins gott að vita hvað í henni stendur. Já, lesandi góður. Þú átt kollgátuna! Ég hef lesið alla Biblíuna. Hvert einasta andskotans orð.

Kommúnistaávarpið, sem nú er að koma út á ný á íslensku, er ólíkt viðfelldnara að ég tali nú ekki um tímabærara rit en Biblían.

Mest langar mig þó í bók Halldórs Björnssonar um gróðurhúsaáhrifin. Ég efast ekki um að hann geri efninu hlutlaus og fræðileg skil á þann hátt að jafnvel ég geti skilið.

Stóra siðfræðibókin hans Vilhjálms Árnasonar, sem ég man ekki hvað heitir, er líka aldeilis áhugaverð og ekki veitir af að menn fari að gæta að siðferði í mannlegum samskiptum en á útrásartímanum gleymdist allt siðferði nema þá siðferði andskotans.

Ísland utan úr geimnum hefur að geyma myndir af hinu ólánssama landi voru sem teknar hafa verið úr veðurtunglum. Sérlega spennandi. Samt held ég að ég þekki sumar myndirnar. Einar Sveinbjörnsson veðurviti er annar af höfundum bókarinnar.

Ýmsar fleiri fræðibækur eru álitlegar en verða hér ekki taldar upp vegna leti minnar og ómennsku.

Ég missti áhugann fyrir svokölluðum fagurbókmenntum fyrir tíu árum og veit ekki hvers vegna. Kannski hefur stíflast æð í heilanum. Ég hugsa því lítið um þessar skáldsögur og ljóð sem eru að koma út. Og reyfara hef ég aldrei lesið og finnst það tímasóun. Mér finnst ærið nóg að sjá þá í bíó eða á myndbandi. Reyfaraæði undafarna ára er eitt af tilbrigðunum við þá yfirborðsmennsku sem peningahyggjan hefur haft á allt andlegt líf. 

Nú, svo  ég endi samt á jákvæðum nótum játa ég að það er ein skáldsaga sem mig langar til að lesa. Það er bók Hallgríms Helgasonar 10 ráð til að hætta að vaska upp og byrja að drepa fólk eða hvað hún nú eiginlega heitir.

Já, svo er ég ekki frá því að bókin um kynlífsdúkkuna (guð forði oss þó frá klámi og öðrum óþverra) eftir Guðrúnu Evu Mínervudóttir togi svolítið í mig. En það er nú bara út af því höfundurinn bauð mér vináttu sína á feisbúkkinu í fyrradag. Svona er ég gríðarlega eftirsóttur

Og skáldlega hégómlegur þrátt fyrir heilastífluna.     

Skáldskapur og veruleiki

Ég undra mig alltaf á því hvernig í ósköpunum stendur á því að skáldskapur, lýsingar í skáldsögum, er oft talinn vera vitnisburður um staðreyndir. Lýsingar Solsenítsjíns á gúlaginu voru skáldskapur í skáldsögum. Samt eru þær taldar vera óyggjandi vitnisburður um veruleikann.  

Nú er ég ekki að segja að gúlagið hafi ekki verið slæmt, aðeins að lýsa yfir furðu minni á þeirri stöðugu áráttu manna að taka vitnisburð skáldskapar sem raunveruleika og það gildir ekki bara um verk Solsenítsjíns.   

Ég held að skáld séu einhver lélegustu vitni um raunveruleikann, atburði og staðreyndir, sem hugsast getur. Þau skálda svo skrambi mikið.

Ég og Þórbergur

Ég kom fyrst til Þórbergs 21. september 1964.  Þórbergur spurði að ýmsu um hagi mína og var mjög látlaus og vingjarnlegur. Hann talaði síðan mikið um drauga og skrímsli sem hann taldi  að væru líkamlegir náttúruandar. Um framhaldslífið sagði hann að vísindin væru alltaf að gera uppgötvanir sem bentu til þess að eitthvað meira en efni væri að baki tilverunnar.  Annars ræddi hann um allt milli himins og jarðar.

Þórbergur olli mér reyndar gríðarlegum vonbrigðum. Í stað þess að hitta eldhuga sem réði sér ekki fyrir andlegu fjöri eins og halda mætti af bestu bókum hans var ég inni í stofu með gömlum manni sem gekk og hreyfði sig eins og gamalmenni og talaði hægt og lítilfjörlega. Þetta gerði mig enn þá feimnari en ég var fyrir og var eiginlega eins og aumingi inni í mér. Þórbergur var 76 ára.  Ég alveg að verða sautján.

Síðan kom ég nokkrum sinnum til Þórbergs næstu árin. 

Ég var í blysförinni sem farin var að heimili hans þegar hann varð  85 ára 12. mars 1974. En ég var of feiminn til að fara inn þegar hjá honum var fullt af fólki. 

Ég kynntist bókum Þórbergs í fyrsta sinn haustið 1960 þegar ég var nýorðinn 13 ára. Þegar ég tók bókina á bókasafni stóð ég í þeirri meiningu að þetta væri andatrúarrit, sögur að handan í líkingu við Bréf frá Júlíu. 

Bréf til Láru gerði mig að kommúnista og tafði þar með raunhæfan skilning minn á þjóðfélagsmálum í ein þrjátíu ár. Hvað skyldu Þórberg og Halldór Laxness hafa gert marga að fylgjendum þessarar óheillastefnu í rósrauðri hugsjónavímu? Ég dáði Þórberg síðan meira en alla aðra höfunda árum saman. En ekki lengur.

Það er óhreinskilni Þórbergs um sjálfan sig og þyrrkingslegt sálarlíf hans sem hefur fælt mig frá honum hin síðari ár. Enginn íslenskur rithöfundur hefur verið með sjálfan sig í öðrum eins felum. En það hafa menn ekki vitað fyllilega, þó sterkur grunur hafi leitað á suma fyrir löngu, fyrr en á síðari árum. Þórbergi tókst að telja mönnum trú um að hann væri allra manna hreinskilnastur og heiðarlegastur. Ábyrgðarleysi Þórbergs í kvennamálum finnst mér lika fráhrindandni. Jú, ég veit að menn eiga víst ekki að blanda saman lífi og list, en hvað Þórberg varðar var það alltaf óaðskiljanlegt í mínum huga.  Hann var kvennaflagari en brá upp þeirri mynd af sér að hann væri óframfærinn í þeim efnum. Óheilindi!    

Þórbergur er mesti stílsnillingur íslenskra bókmennta að mínu mati en er á margan hátt takmarkaður rithöfundur. Og það er enn langt í land með að menn reyni að vega kosti hans og galla með raunsæjum fagurfræðilegum skilningi. Menn eru bara enn að upphefja hann. Það er dæmigert að menn segi að það verði að taka hann eins og hann er með öllum sínum annmörkum. Þá ljúki hann upp öllum leyndardómum sínum.

Skilningurinn á takmörkunum Þórbergs sem rithöfundar leiðir til skilnings á manninum sjálfum. Það eru þessi aspergiseinkenni sem lýta bækur hans, þessi listræna ráðleysi eða getuleysi við að ritstýra efni sínu af smekkvísi og skarpleika fremur en að taka allt með. Þar með breytist ritsnilldin stundum í hreinasta stagl. Þyrrkingurinn í sálarlífinu, sem er hluti aspergiseinkennisins, veldur hins vegar því að honum var alveg fyrirmunað að skrifa um harmsefnin í lífi sínu sem voru þó mörg og sár. Þetta gerir list hans á endanum yfirborðslega. Glæsilegur stíllinn dylur vissa grunnhyggni og innihaldsleysi en birtir fyrst og fremst stöðug látalæti. En fyndni Þórbergs og þessi ótrúlega marghliða og mergjaða stílsnilld fær mann til að fyrirgefa honum margt en samt endist hrifningin ekki ævilangt. Maður fær að lokum leið á þessum manni sem aldrei getur sagt alvarlegt orð um sjálfan sig og mannlífið. Ég efast mjög um að unga fólkið nenni að lesa Þórbergs að nokkru ráði. Á því veltur það hvort hann mun lifa sem rithöfundur eða verða bara föst en lífvana stærð í bókmenntasögunni en það verða reyndar örlög næstum því allra höfunda.

Á Þórbergsráðstefnu árið 1889, þegar haldið var upp á hundrað ára afmæli Þórbergs, hélt ég í erindi á ráðstefnunni og reyndi að benda mönnum á þetta. En það féll í grýttan jarðveg. Sumir gamlir Þórbergsaðdáendur og vinir Þórbergs, sem þá voru orðnir gamlir og myglaðir, eins og t.d. Jakob Benediktsson, horfðu alveg í gegnum mig eins og menn gera þegar þeir vilja sýna mönnum sérstaka lítilsvirðingu. Einn maður var þó yfir sig hrifinn, Sigurður A. Magnússon og Þorsteinn Gylfason lét sér einnig vel líka. Og Erlendur Jónsson bókmenntgagnrýnandi Morgunblaðsins og gamall kennari minn lofaði mjög erindi mitt (sem seinna var prentað í Tímariti Máls og menningar), utan dagskrár í einhverjum ritdómi í Mogganum. En ég hyrði ég frá ýmsum vinum mínum að mönnum hafi fundist ég vera að gera lítið úr Þórbergi.  

Og enn eru menn að lofa og prísa Þórberg alveg einhliða og virðast vera gersamlega blindir á hina galla hans. Það má ekki einu sinni nefna þá.  

 

 

Misráðið í Þórbergssmiðju

Ég var að skoða dagskrána á Þórbergssmiðjunni sem verður haldin í Háskólanum á morgun og sunnudag. Þar verða haldin mörg erindi hvert öðru álitlegri. En það er galli á gjöf Njarðar að í gangi verða tvær málstofur í einu á sitt hvorum staðnum.

Menn eru því  dæmdir til þess að fara á mis við svo sem helming erindanna nema náttúrlega þeir sem með stanslausri jógaþjálfun hafa komist upp á lag með að vera samtímis á tveimur stöðum í einu.

Þetta finnst mér einkennilegt ráðslag og bera vitni um það að ekki sá gert ráð fyrir því að einhvejrir kunni að hafa brennandi áhuga fyrir Þórbergi og vilji kynnast öllu sem um hann er skrifað.

En kannski verða öll erindin gefin út á prenti eða á netinu að þinginu loknu. 

Tvær sögur frá Fischer-Dieskau

Í ævisögu sinni segir Dietrich Fischer-Dieskau nokkrar gamansögur. Hér eru tvær þeirra.

Óperunni Tosca eftir Puccini lýkur á því að aðalsöghetjan, Tosca sjálf, varpar sér fram af  fangelsisvegg og deyr. Í einni  sýningu hafði einhver keppinautur söngkonunnar sem söng Toscu í óperuhúsi einu sett af hrekk sínum trambolín í stað dýnu á þann stað þar sem Tosca átti að lenda eftir að hún henti sér fram af veggnum. Furðu lostnir áhorfendur sáu því Toscu hendast nokkrum sinnum upp og niður fyrir augum sínum í loftinu eftir að hún varpaði sér fram af veggnum til að deyja. 

Hinn frægi breski hljómsveitarstjóri Sir Thomas Beecham hafði lítið dálítið á samtíðartónlist. Einu sinni var hann að æfa nýtt verk með Konunglegu fílharmoníuhljómsveitinni í Lundúnum af takmörkuðum áhuga og gerði sér allt í einu ljóst að hljómsveitin hafði  hætt að spila. Þá spurði hann: Herrar mínir, hvað er eiginlega um að vera? Konsertmeistarinn svaraði: Sir Thomas, verkinu er lokið! Guði sé lof, svaraði þá meistarinn að bragði. 

 

 

Dietrich Fischer-Dieskau

Ég hef verið að lesa sjálfsævisögu þýska söngvarans Dietrich Fischer-Dieskaus. Hann bar höfuð og herðar yfir flesta ef ekki alla aðra klassíska ljóðasöngvara meðan hann var upp á sitt besta. Hann söng allan ljóðalitteratúrinn inn á plötur, alveg frá Mozart til Richard Strauss. Hann söng líka í  óperum og óratóríum og einnig söng hann samtímatónlist. Maður heyrði á sínum tíma að enginn klassískur tónlistarmaður hafi gefið út út eins margar hljómlötur sem nú er búið að gefa út á diskum.

Sumum fannst Fisher-Dieskau syngja of mikið. En gæðin voru yfirleitt alltaf fyrsta flokks. Og hann kynnti fyrir nútímamönnum mikið af frábærri söngtónlist sem þeir hefðu ella aldrei heyrt. Hann söng því bara  mátulega mikið. Stíll hans fór í taugarnar á sumum eins og gengur. En um tónlistarhæfileika hans, mikla og víðfema greind sem lýsti upp öll viðfangsefni hans og ótrúlega fjölhæfni, er ekki hægt að efast. Hann hefur líka lagt hljómsveitarstjórn fyrir sig, kennslu, ritað nokkrar bækur og málað myndir.

Fischer-Dieskau er enginn venjulegur maður. Mér finnst hann sameina það besta í þýskri menningu.

Um það leyti sem var að gjósa í Vestmannaeyjum komst ég yfir heildarsafn hans á sönglögum Schuberts og það var ein af stóru stundunum í lífi mínu. Seinna eignaðist ég tilsvarandi söfn hans af lögum Mozarts, Beethovens, Carls Loewe, Mendelsohns, Schumanns, Liszts, Brahms, Hugo Wolfs, Mahlers og Richard Strauss og reyndar margt fleira. Og var óskaplega heillaður af þessum listamanni. Seinni árin hef ég þó fjarlægst hann eins og allt annað. 

Nú á dögum er eins og fjölmiðlar noti orðin tónlist og tónlistarmenn í þeirri merkingu að það eigi bara við um popptónlist. Réttara sagt: að tónlist sé bara popptónlist. En það er vissulega til önnur tónlist.

Ævisaga Fischers Dieskaus er þokkalega rituð og hún er einstaklega vingjarnleg og hófsöm. Ekki er hann að gera sig breiðan og leggur gott orð til flestra listamanna sem hann starfaði með og það voru engir smákallar eða kellíngar. Hann fer heldur ekki í felur með það hvernig var að alast upp í þriðja ríkinu og hvað það er mikil byrði fyrir Þjóðverja enn í dag. Hann segir þó frá þessu á látlausan hátt og aldrei með mörgum orðum.

Þegar ég las þessa bók kom yfir mig angurværð yfir liðnum tima og yfir því að allt tekur enda.

Nema listin. Hún á sér engan endi.

Á You Tube er hægt að heyra og sjá Fischer-Dieskau syngja heilmikið. Ekki er verra þegar með honum leikur einhver mesti píanisti allra tíma, Svjatoslav Richter í frábærum Schubertlögum.